نابر آنچه در فرستۀ تصحیح یک اشتباه گذشت، دانستیم که ویژگی‌های نسخۀ ۱۷۹۰ کتابخانۀ امام امیرالمؤمنین با رسالۀ حکمت شهادت همخوانی ندارد. حال دو پرسش مهم فراروی ماست: چیستی نام کتاب و کیستی مؤلف آن. برای پاسخ به این سؤالات، قرائن اندکی وجود داشت. نسخۀ کتاب را در اختیار نداشتیم و تنها آگاهی‌مان از محتویات نسخه آغاز و تاریخ کتابت آن بود، البته این احتمال نیز دورازذهن نمی‌نمود که موضوع کتاب با شهادت امام حسین، علیه‌السلام، مرتبط باشد.

ادامه مطلب

مرحوم آیت‌الله احمدی میانجی در کتاب خاطرات خود به ماجرای چاپ نخست مکاتیب‌الرسول در چاپخانۀ علمیه اشاره می‌کند. او می‌گوید: «سه نفر از دوستان، یعنی آقایان حاج میرزا محمد حجتی، الآن نیز ایشان هستند و از دوستان خوب ما می‌باشند، آقای اسکندری که بانی بود، آقای محمدی که انصافاً در غلط‌گیری و تصحیح خیلی دقیق بود، در چاپ این کتاب به من کمک کردند. مشغول چاپ کتاب در چاپخانۀ علمیه شدیم. این چاپخانه ازآن آقای یزدی بود. جلد اول را در سال ۱۳۳۹ شمسی چاپ کردیم.»[۱] 

ادامه مطلب

از رسالۀ حکمت شهادت علامه مجلسی، تاکنون سه نسخه شناسایی شده‌است: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی؛ کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران؛ و کتابخانۀ علامه سید فضل‌الله طباطبائی.[۱] نسخه‌ای از این رساله نیز، با شمارهٔ بازیابی ۱۷۹۰، در کتابخانۀ عمومی امام امیرالمؤمنین نجف‌ (علامه امینی) معرفی شده‌است.[۲] اگرچه این نسخه دردسترس نگارنده قرار نگرفت، اما از قرائنی می‌توان به خطای فهرست‌نگار در انتساب آن به مجلسی پی برد:

ادامه مطلب

دربارﮤ شهرت خاندان مجلسی به این عنوان بسیار گفته و بسیار نوشته‌اند. عده‌ای اصالت آنان را به روستایی به نام «مجلس» می‌رسانند و عده‌ای «مجلسی» را لقب جد اعلای آل مجلسی دانسته‌اند. درخصوص کجایی قریۀ مجلس و چرایی تلقب سرسلسله نیز اختلافاتی وجود دارد. بنابر دیدگاه ملاحیدرعلی، تبارشناس خاندان مجلسی، این لقب تخلص شعری مقصودعلی، پدر مجلسی اول، بوده‌است.[۱] همین قول را آقا احمد کرمانشاهی، از اسباط مجلسی اول، نیز در کتاب مرآت‌ الأحوال جهان‌نما اختیار می‌کند.[۲]

ادامه مطلب

ابو‌هارون مكفوف کوفی ازجمله شاعرانی است که در سوگ حضرت سیدالشهدا، برای امام صادق، علیه‌السلام، مرثیه خوانده‌است. محدث نامور، ابن‌قولویه قمی، ماجرای مرثیه‌خوانی ابوهارون را به نقل از او در کتاب کامل‌الزیارات چنین روایت می‌کند: بر ابو‌عبدالله، علیه‌السلام (امام صادق) وارد شدم؛ به من فرمود: برايم شعر بخوان؛ من نیز براى آن حضرت شعر خواندم. فرمود: نه، بدان‌گونه بخوان كه در جمع خودتان مى‌خوانید و به همان‌گونه كه در كنار قبر او (امام حسين، علیه‌السلام) مرثيه‌سرایی می‌کنی.

ادامه مطلب

چندی پیش، مکتوبات آیت‌الله حاج‌آقا میرزا محمد موسوی درچه‌ای (۱۲۶۹-۱۳۵۲ ه.ش)[۱] را چشم‌‌خوانی می‌کردم. در میان انبوه دست‌نگاشته‌ها، به پاره مقوایی برخوردم که پشت و روی آن چرک‌نویس شده بود؛ به‌نظر می‌رسید که چرک‌نویس خطبۀ یکی از نماز جمعه‌ها‌ یا سخنرانی‌هایش باشد. در پشت مقوا، چند آیه‌ای از قرآن آورده و بر روی آن، مضمون همه را در یک بند خلاصه کرده بود: «من أول الدنیا إلی الآن نسبوا الأنبیاء إلی الضلالة والجنون؛ واستهزؤوهم، وکذّبوهم، وقتلوهم[۲].»

ادامه مطلب

القواعد الحلیة في الأصول الدينية؛ می‌دانم، شما هم وقتی عنوان این کتاب را ‌خواندید، تصور کردید که پیش‌تر جایی آن را دیده‌‌اید، اما جالب است که بدانید از این کتاب در هیچ‌یک از فهارس نامی برده نشده‌است. رازی حبله‌رودی، متکلم امامی قرن نهم، نام آن را در مقصد چهارم (بخش امامت) کتاب تحفة‌المتقین می‌آورد[۱]. او این اثر را به عالمی ملقب به «جمال‌المحققین» نسبت می‌دهد و از آن نقل می‌کند:  «وقال الشيخ جمال المحققين في القواعد الحلية في الأصول الدينية: ويدل على هذا الترتيب النقل المتواتر الدال بطرق متفرقة عن أئمّة النقل من الجمهور وغيرهم ...»[۲]

ادامه مطلب

همین اسفندماه گذشته بود که یادداشتم را با عنوان «اندر تحریف الذريعة» منتشر کردم. در آن یادداشت، دربارهٔ حذف مدخل رسالة في فضل فاطمة بنت موسی بن جعفر در الذریعۀ چاپی نوشته بودم؛ آنجا یادآور شدم که در ذیل مدخل قصص‌العلماء، آثاری از تنکابنی ذکر شده‌است و از رسالة في فاطمة بنت موسى بن جعفر نیز نام می‌برد.

ادامه مطلب

مشغول مرور و نهایی‌سازی مقدمۀ الرسالة‌الفاطمیۀ میرزای تنکابنی بودم که نکته‌ای ذهنم را به خود مشغول کرد. آقابزرگ در ذیل قصص‌العلماء می‌گوید که من از تنکابنی کتاب‌هایی را ذکر کرده‌ام و در این میان از رسالة في فاطمة بنت موسى بن جعفر هم نام می‌برد[۱]. هنگام نوشتن مقدمه، مدخل این کتاب (رساله) را در الذریعة پیدا نکردم. گفتم نکند این کتاب در نسخۀ چاپی الذریعة نیامده‌است، البته قبلاً هم شنیده و نیز خوانده بودم که نسخۀ چاپی الذریعة مشکلات و تحریفات بسیاری دارد[۲]. این سابقۀ ذهنی مرا بیشتر تشویق کرد که نسخۀ خطی الذریعة را ببینم.

ادامه مطلب

از تحفة‌المتقین رازی حبله‌رودی تنها یک نسخه باقی مانده‌است[۱]، نسخه‌ای شدیداً مغلوط؛ از آغاز افتادگی دارد و کاتب رساله نیز مشخص نیست. این نسخۀ منحصربه‌فرد اولین رساله از مجموعۀ ۸۹۰۸ کتابخانۀ مجلس شوراست. در پی نشانی از کاتب، مجموعه را زیرورو می‌کردم که با نام «محمدعلی شريف همدانی» مواجه شدم. جست‌وجوی نام کاتب در سامانۀ فهرستگان نسخ خطی، دست‌برقضا، با کاتبی دیگر آشنایم کرد: مير محمدشريف خراسانی بغدادی همدانی[۲]. به‌رسم کنجکاوی همیشگی، سرکی کشیدم به نسخۀ مير محمدشريف. حتی ارتباطکی نیز میان کاتبان همدانی‌ وجود نداشت، اما یادداشتی در بالای صفحۀ ۲۳۲ این نسخه توجهم را به خود جلب کرد: 

ادامه مطلب