نویسندۀ یادداشت: سید محمدناصر طباطبائی
چندی پیش، مکتوبات آیتالله حاجآقا میرزا محمد موسوی درچهای (۱۲۶۹-۱۳۵۲ ه.ش)[۱] را چشمخوانی میکردم. در میان انبوه دستنگاشتهها، به پاره مقوایی برخوردم که پشت و روی آن چرکنویس شده بود؛ بهنظر میرسید که چرکنویس خطبۀ یکی از نماز جمعهها یا سخنرانیهایش باشد. در پشت مقوا، چند آیهای از قرآن آورده و بر روی آن، مضمون همه را در یک بند خلاصه کرده بود:
«من أول الدنیا إلی الآن نسبوا الأنبیاء إلی الضلالة والجنون؛ واستهزؤوهم، وکذّبوهم، وقتلوهم[۲].»
فارغ از محتوای جالب دستنگاشته، تصویر آبیرنگ روی مقوا نظرم را جلب کرد که زیر آن، به فارسی و انگلیسی، نوشته بود: دخترنشان نو. نام این بنگاه تجاری را نشنیده بودم. مشخص بود که در زمینۀ فروش محصولات زنانه فعالیت داشتهاست. این مقوا نیز احتمالاً تکهای از بستهبندی شانۀ مو بودهاست. اطلاع دیگری از این نشان و بنگاه تجاری بهدست نیاوردم، اما همین نیز سرنخ خوبی به پژوهشگران تاریخ کارخانجات ایرانِ پیشاانقلاب میدهد.
حاجآقا میرزا محمد، صرفهجو بود و بیتکلف؛ بر روی هر کاغذ و مقوایی که در دسترسش قرار میگرفت، مینوشت، روی کارت دعوت عروسی و عزا، آگهی، روزنامه، اوراق باطله، پاکت نامه؛ مهمتر آنکه همه را هم نگه میداشت، ازاینرو همانطور که دستنگاشتههای میرزا منبعی برای شناخت آموزههای اوست، آنچه بر روی آن قلم راندهاست نیز میتواند برای پژوهش بخشی از تاریخ فرهنگی و اجتماعی آن روزگار مفید باشد.
پینوشتها:
۱. برای مطالعۀ بیشتر دربارﮤ زندگانی و شخصیت وی، رک: میرزا؛ یادمان مقام انسانی عرفانی بندﮤ صالح خدا، آیتالله حاجآقا میرزا محمد موسوی درچهای، ص ۹-۱۹.
۲. ترجمه: از آغاز دنیا تاکنون، پیامبران را به گمراهی و دیوانگی نسبت دادهاند، ازاینرو آنان را به تمسخر گرفتند، تکذیب کردند و بهقتل رساندند.
