نویسندۀ یادداشت: فاطمه پناهی
در تعریف حمام رسالهای است کوتاه و فارسی به نظم و نثر از محمدخلیل مکرمخانی. این اثر نوزدهمین رساله از مجموعهای به شماره دستیابی O Nov.534 است که در دانشگاه اوپسالا نگهداری میشود. در فهرست کتابهای خطی فارسی در کتابخانۀ دانشگاه اوپسالا، ضمن توضیحی مختصر دربارۀ این رساله، آمدهاست که متن کامل آن پیشتر در انتشارات دانشگاه اوپسالا به کوشش علی محدث، فهرستنویس کتابخانه، به چاپ رسیدهاست.[۱]
علی محدث، در کتاب مذکور متن تصحیحشدۀ هفده رسالۀ فارسی و عربی را از کتابخانههای مختلف به چاپ رسانده و برای هرکدام بهصورت جداگانه مقدمهای نوشتهاست. او در مقدمهٔ رسالۀ منحصربهفرد در تعریف حمام به محل و تاریخ کتابت و مؤلف آن پرداخته و چند نسخۀ خطی دیگر دربارهٔ حمام را معرفی کردهاست.
بنابر مقدمهٔ مصحح، رسالۀ در تعریف حمام به سال ۱۱۱۴ ه.ق در هندوستان نگاشته شدهاست. به نظر میرسد که مؤلف رساله منشی یکی از دولتمردان هندی بودهاست به نام مکرمخان، زیرا منشی کتاب را با مدح او آغاز کردهاست. ظاهراً حاکم پس از ساخت حمامی باشکوه از منشی خود خواستهاست که رسالهای در وصف آن بنویسد. محمدخلیل منشی نیز این اثر را به سبک منشیانه تحریر میکند و از ذوق ادبی خود بهره میگیرد تا وصفی درخور برای حمام حاکم مهیا کند.[٢]
برای آشنایی با ادبیات این اثر و توصیفات مؤلف از اجزای ساختمان حمام و ویژگیهای آن، برشی از رسالۀ در تعریف حمام را باهم مرور میکنیم:
«این خانه بر هیچکس سنگین نیست و خانهای خوشهواتر از او بر زمین نی.
حیران بر چینیکاری دیوار و درش نادرهکاران روی زمین، محو تماشای تصویر سقف موجدارش صورتگران چین.
آئینههای تابدانش بوتهکاری به آب زر گردیده، یا نهالی است به آب آینه دمیده.
رشک قوسقزح هر خَم طاق زرنگار میناکاریش. غیرت شفق رنگآمیزی شیشههای پرنقش و نگارش.
هوایش به هوای ابر بسیار ماناست، گرفتگی هوا در اینجا بهجا.
گرمخانهاش چون روح گرموتر، سردخانهاش از خسخانه بهتر.
رختکنش از اعتدال هوا هم مبرهن با فصل بهار و هوایش چون شربت مرکب به گلاب به هر طبع سازگار.»[٣]
پینوشتها:
۱. رک: فهرست کتابهای خطی فارسی در کتابخانۀ دانشگاه اوپسالا، ص ۲۱۹.
۲. رک: مناظرۀ مست و فقیه و صوفی همراه با شانزده متن نظم و نثر دیگر، ص ۱۹۵-۱۹۶.
٣. مناظرۀ مست و فقیه و صوفی همراه با شانزده متن نظم و نثر دیگر، ص١٩٩.
