نویسندۀ یادداشت: فاطمه پناهی
آرامگاه عموعبدالله یکی از جاذبههای دیدنی شهر اصفهان است. جذابیت این آرامگاه در آن است که اگر یکی از منارههایش را تکان دهند، دیگری نیز بهخود میجنبد. ذکر این مناره را با عناوینی همچون منارجنبان اصفهان و یا منارجنبان کارلادان/ کلادان در بسیاری از متون بهوفور میتوان یافت.
با اینکه پدیدۀ منارجنبان بیشتر با آرامگاه عموعبدالله اصفهان شناخته میشود، اما این پدیده در بناهای دیگری هم به چشم دیده و وصف آن به قلم مکتوب شدهاست. ازجملۀ این بناها، آرامگاه بایزید در بسطام است.
علینقی حکیمالممالک در بازدید از «گنبد مسجد و معبد سلطان بایزید»، به تاریخ محرم سال ۱۲۸۴ قمری، مینویسد:
«و از غرایب آنکه در پهلوی این گنبد منارهای است که بیست و پنج ذرع طول آنست و مانند منارجنبان معروف اصفهان متحرک است، یعنی چون بر زبر آن روند و بهقوت حرکت دهند، جنبش و حرکت مناره محسوس و مرئی میشود و سبب این حرکت معلوم نیست؛ العلم عند الله تعالی.»[۱]
اعتمادالسلطنه نیز در کتاب مطلعالشمس، به تاریخ ۱۳۰۱ قمری، آوردهاست:
«از آثار غریبۀ متعلقۀ به مزار ابویزید، مناری است از مسجدی که در صحن بایزید مدخل دارد و پهلوی بقعۀ امامزاده واقع شده. ارتفاع مناره هفت ذرع و دور قاعدۀ آن زیاده از چهار ذرع نیست. بنای آن از آجر و گچ [است] و بهوضعی مخصوص آجرها را منبت کردهاند که امتیازی دارد و عجب آنکه این منار را چون حرکت دهند مثل منارهای قریۀ کلادان اصفهان حرکت میکند.»[۲]
همچنین محمدعلی نائینی در کتاب خود، به نام تذکرۀ مدینة الأدب، سفری خانوادگی را از زبان پسرش، متخلص به حیرت تهرانی، نقل میکند که به سال ۱۳۳۹ هجری قمری بازمیگردد. نائینی در راه سفر به خراسان، برای زیارت قبر بایزید بسطامی توقف و اینچنین از منارۀ آن یاد میکند:
«در بیرون صحن منار بلندی بود؛ بر فراز آن رفته، آن را جنباندیم؛ چنان میجنبید که ما بیمناکانه به زیر آمدیم.»[۳]
گفتنی است که جنبش منارۀ آرامگاه بایزید بسطامی از چشم سفرای خارجی نیز پوشیده نبودهاست. جیمز فریزر، مردمشناس اسکاتلندی، در سفر خود به خراسان، درخلال سالهای ۱۸۲۱ تا ۱۸۲۲ میلادی، از آرامگاه بایزید بسطامی بازدید میکند. او در سفرنامۀ خود نهتنها به جنبش این منار اشاره کردهاست، بلکه دربارۀ چرایی آن نیز پاسخی را ارائه میدهد.
فریزر نوشتهاست: این مناره را منارۀ بایزید خوانند، چرا که ادعا دارند اگر شخصی به بالای منار رود و به نام بایزید فرمان جنبیدن دهد، منار در دم میجنبد. راز این حرکت عجیب در آن است که منار، همچون مسجد، سازهای است ساخته شده از آجر، اما بهطور قابلملاحظهای ظریفتر از آن است و ازقضا بنای این منار هم به سمتی مایل است. وقتی وزن شخصی از بالا به بنای آن تحمیل شود، با حرکت تند شخص، منار نیز بهطرز محسوسی میجنبد، چه نامی از بایزید برده باشد، چه نبرده باشد.[۴]
پینوشتها:
۱. روزنامۀ حکیمالممالک (چاپ سنگی)، ص ٩٠.
۲. مطلعالشمس (چاپ سنگی)، ص ٧٣.
۳. تذکرۀ مدینة الأدب، ج٢، ص ۶۶۵.
4. Narrative of a journey into Khorasan, in the years 1821 and 1822, p 336-337.
