نویسندۀ یادداشت» فاطمه پناهی
پس از انتشار این یادداشت، به شواهد دیگری دربارۀ حرکت منارۀ آرامگاه بایزید بسطامی دست یافتم، یکی از آن شواهد نقلی است که مولی علی خیابانی تبریزی در کتابی به نام ذخائرالأسفار آوردهاست. بخشی از این کتاب به شرح سفر تبریزی در سال ۱۳۵۳ قمری به خراسان و بارگاه امام رضا، علیهالسلام، اختصاص دارد.
در این سفر، شیخ محمود حلبیساز (شیخ محمود تولایی) او را همراهی میکند. در گذر از ناحیۀ بسطام، این همسفر مشهدی از وجود منارجنبانی در آن حوالی سخن به میان میآورد و حتی مدعی میشود که در هنگام تکان دادن آن، منارجنبان مشهور اصفهان نیز به خود میجنبد. تبریزی نیز در نگارش سفرنامهاش ضمن اشاره به روزنامۀ حکیمالممالک که پیشتر جنبش منارۀ بسطام را گزارش کرده بود، سخنان شیخ حلبی را نقل میکند.
در متن تصحیحشدۀ این سفرنامه میخوانیم:
«[...] قبل از ورود به مشهد در این سفر ۱۳۵۳، حسن اتفاق، فقیر از تهران با یکی از فضلا و علمای مشهد رفیق و همسفر بودم و آن عالم جلیل، آقا شیخ محمود پسر حلج شیخ غلامرضا روضهخوان معروف حلبیساز، از اهل مشهد بود. نزدیک شاهرود به بنده نقل فرمود که اینجا، قرب شاهرود، منارۀ جنبانی هست مثل منارۀ جنبان اصفهان و من خودم بالای آن رفته و حرکت دادهام و فقیر در هیچ سفرم که این سفر ششم به مشهد است نشنیده و مسبوق نبودم و جناب معظمله نقل فرمود که عجب این است که گویند چون این مناره را حرکت دهند منارۀ جنبان اصفهان هم آنجا حرکت میکند.»[۱]
دیگر شاهدی که بهتازگی یافتهام نقلی است در کشکول محمدحسن نیستانکی نائینی، منتشرشده در سال ۱۳۱۷ قمری.[۲] در این کشکول که حلویاتالعلوم نام دارد، به منارجنبان بسطام و گزارش حرکت آن در کتاب تاریخی معتبری اشاره شده، اما اسمی از این کتاب نیاوردهاست. نائینی که تنها از منارجنبان اصفهان بازدید داشتهاست، این دو منار را نظیر یکدیگر میخواند و در ادامۀ سخنش به بازگویی گفتههای دیگران دربارۀ سرّ حرکت منارجنبان اصفهان میپردازد. اشارۀ کوتاه او به منارۀ بسطام این چنین است:
«در یکی از کتب تاریخی معتبره آورده آنکه در شهر بسطام در قرب مقبرۀ شیخ عارف بایزید بسطامی مشهور به طیفور منارهایست که به تحریک او متحرک میگردد بدون وصول آفتی به آن.»[۳]
پینوشتها:
۱. میراث اسلامی ایران (ج ۴)، ذخائرالأسفار، ص ۱۰۵-۱۰۶.
۲. تاریخ چاپ بنابر مشخصات کتاب در تارنمای کتابخانۀ آیتالله بروجردی ذکر شدهاست، ولی آن را داخل کتاب نیافتم.
۳. حلویاتالعلوم (چاپ سنگی)، ص ۲۳-۲۴.
