نویسندۀ یادداشت: فاطمه پناهی
ازجمله تألیفات متعدد حاج کریمخان کرمانی (۱۲۲۵-۱۲۸۸ق) رسالهای است موسوم به سؤالات بنائی که متن آن را آقای سعید خودداری نائینی در نشریۀ آینۀ میراث بهچاپ رساندهاست. تألیف این رسالۀ کوتاه به سال ۱۲۶۲ ق بازمیگردد و محتوای آن شامل چند پرسش و پاسخ کوتاه در زمینۀ بنایی است.
انگیزۀ پرسش در باب بنایی، آنهم از عالمی دینی، بهخودیخود جالب است و زمانی جالبتر میشود که بدانیم این پرسشها ازروی ناآگاهی از چندوچون فنون بنایی نبودهاست، زیرا با نگاهی گذرا به رساله درمییابیم که سائل شخصی کاملاً واقف به فنون ساخت بنا است. بنابراین بهنظر میرسد که قصد او از این پرسشگری، آزمودن مؤلف و بهاصطلاح مچگیری از اوست.
ازاینرو پرسشهای رساله دشوار و چالشبرانگیز است؛ فیالمثل سائل میپرسد: چگونه میتوان مناری را به طول صد ذرع برپا کرد که دور دایرهاش بر روی زمین سه ذرع باشد و در انتهای منار به دو ذرع برسد و بهگونهای چیده شود که دورتادور آن شاغولی باشد[۱]؛ حال آنکه میدانیم بلندترین منارهها نیز در آن روزگار چنین باریک و بلند نبودهاند!
برای اثبات این مدعا، بهسراغ دیگر مکتوبات بهجامانده از آن عصر میرویم. در این جستوجو، به رسالهای برمیخوریم با عنوان مقابر هند، از اسماعیلبن ابراهیم صحافباشی، مترجم دربار ناصری[۲]. این رساله حاوی اطلاعاتی سودمند دربارۀ برخی از ابنیۀ هند، ازجمله قطب منار دهلی، است.
مؤلف در معرفی این منار نوشتهاست که قطر قاعدۀ آن به چهل و هشت پا و ارتفاع آن به دویست و چهل و دو پا میرسد و در ادامه میآورد:
«چنانچه تاجمحل ممتازترین مساجد عالم است، این مناره هم، از حیثیت بلندی و قشنگی و نظافت، اعظم منارهای مشهور عالم است که از این قرارند: منار پومپی در اسکندریه؛ و منار مسجد سلطان حسن در مصر؛ و منار اسکندریه در سنپطرزبورغ.»[۳]
حالْ برطبق این اطلاعات، میتوانیم باهم حسابی سرانگشتی کنیم. میدانیم که هر پا حدوداً ۰/۳۰ متر و هر ذرع برابر با ۱/۰۴ متر است و محیط دایره (طول دور دایره) را از ضرب عدد π در قطر دایره بهدست میآورند. بدین ترتیب ارتفاع اعظم منارههای مشهور عالم ٧٢/۶ متر و محیط قاعدۀ آن ۴۵ متر بودهاست و آنچه در این رساله از حاج کریمخان کرمانی خواسته شدهاست دستورالعمل ساخت مناری است به ارتفاع ۱۰۴ متر و محیط قاعدۀ ۳/۱ متر!
پینوشتها:
۱. رک: آینۀ میراث (دوفصلنامه)، سوالات بنائی، سعید خودداری نائینی، سال دوم، شمارۀ پیاپی ۲۶، پاییز ۱۳۸۳، ص ۲۰۰.
۲. رک: فنخا، ج ۳۱، ص ۱۵.
۳. معارف (فصلنامه)، مقابر هند، عارف نوشاهی، دورۀ سیزدهم، شمارۀ پیاپی ۳۷، فروردین-تیر ۱۳۷۵، ص ۸۲.
