نویسندۀ یادداشت: فاطمه پناهی
حرمخانۀ مبارکۀ فرحآباد بخشی از ارگ سلطنتی تهران بود که در روزگار ناصرالدینشاه از اساس دگرگون شد و سازمانی نو یافت. در این دگرگونی، کلیۀ عمارات قدیم تخریب و بناهای جدیدی برپا شد. در این میان، تنها بنایی که از خرابی معاف ماند، تالار باشکوهی بود موسوم به تالار طنبی. این تالار در زمان فتحعلیشاه ساخته شده بود و سراسر آن مزین بود به نقوشی از شکارهای این شاه قاجاری و نبرد پیروزمندانۀ او در جنگ با سپاه روس![۱]
تالار طنبی اگرچه یکبار بهجهت یادگار از خرابی جان سالم بهدر برد، اما درنهایت همراه با سایر عمارتهای حرمخانه ویران شد و صرفاً اطلاعاتی پراکنده و محدود از آن در منابع برجای ماند. ازجملۀ این منابع، کتابی است با عنوان تاریخ فتحعلیشاه (= تاریخ جهانآرا)، از محمدصادق مروزی. مؤلف در این کتاب، ضمن اشاره به اقدامات عمرانی فتحعلیشاه، با ذوقی شاعرانه به وصف تالار طنبی یا همان عمارت عشرتآیین پرداختهاست:
«عمارت عشرتآیین به وضع و ترکیبی است که اکنون در عرف مهندسین آن وضع را طنبی خوانند؛ قصریست مشتمل بر گنبدی فلکرفعت و دو شاهنشین سپهرمرتبت، چهار غرفۀ عرشآیت دارد و دو فضای فردوسخضارت [...] تصویرات بدیعش، با اینکه جمله در پردهاند، پرده از روی کارها برداشتهاند و تمثالهای غریبش، با وجودی که همه در وجود خود حیرانند، عالمی را در کار خود واله گذاشته.»[۲]
خواندن تنها چند سطر از توصیفات پرآبوتاب مروزی کنجکاوی هر خوانندهای را برای دیدن چنین بنایی برمیانگیزد. همین شد که ما نیز در پی تصویری از آن برآمدیم، اما جستجویمان حاصلی نداشت، تا آنکه چندی پیش، مجموعهای جدید از عکسهای آلبومخانۀ کاخ گلستان در فضای مجازی منتشر شد. در این مجموعه، با تصویری مواجه شدیم از محدودﮤ اندرونی که در زیر آن نوشته شده بود:
«عمارت پهلوی تالار طنبی است.»[۳]
در تصویر یادشده، گروهی، بیاعتنا بهدوربین، بر روی بنایی ویران ایستادهاند و در پشت آنها، عمارتی پیداست. از اشارۀ مبهم زیرنویس میتوانیم حدس بزنیم که شاید این عمارت همان تالار طنبی است، اما نشانۀ دیگری هم یافتیم که در نگاه اول، از چشممان پنهان مانده بود. اگر به گوشۀ عکس دقت کنیم، گنبدی را در پس شاخوبرگ درختان میبینیم که ما را بهیاد گنبد «فلکرفعت» تالار مذکور در توصیفات مروزی میاندازد. با این اوصاف، اگر بدانیم که این گنبد رفیع در موقعیت تالار طنبی ارگ سلطنتی جای داشتهاست، حدسمان به یقین بدل میشود. بدین منظور ابتدا برای یافتن موقعیت بنا بهسراغ منبعی دیگر از آن روزگار میرویم.
غلامحسین افضلالملک، متخلص به المعی، کتابی دارد به نام کراسۀ المعی. این کتاب مجموعهای است از مطالب گوناگون و پراکنده که یکی از آنها به تالار طنبی دارالخلافۀ ناصری اختصاص یافتهاست:
«عمارت طنبی واقع در ارگ تالاریست دورو به این اسم معروف، از ابنیۀ رفیعهایست که در سنۀ هزار و دویست و نوزده به امر قضاقدر خاقان مغفور بنا شده و تاکنون بهجز تعمیرات جزئی بهکلی تغییری در این بنا نشده، مگر در این سنۀ هزار و سیصد که دو خلوت جنوبی و شمالی که دو طرف ورودی این تالار است کلیۀ بنای قبل تغییر یافته، مجدداً بنا شده. این عمارت طرف شمال غربی عمارت اندرونی سلطنتی قریب به باب همایون واقع است.»[۴]
حال به تصویری نیاز داریم که گنبد بنا را در سمت شمالغربی اندرون به ما نشان دهد. از این محدوده، نقاشی دقیقی برجای مانده که در شمارۀ سوم روزنامۀ شرف بهچاپ رسیدهاست. در این شماره، گزارش مفصلی از تجدید بنای حرمخانۀ ناصری ارائه شدهاست و همراه این گزارش تصویری است که در شرحش آوردهاند:
«این بنائی که در این روزنامه دیده میشود چنان تصویر شده که به طرف مغرب عمارت نظر میکند و از دو سمت شمال و جنوب هم قدری نموده شده.»[۵]
با نظر به سمت شمالغربی در این نقاشی، گنبدی را میبینیم به همان وضع و ظاهری که در عکس نویافته دیده بودیم. به همین ترتیب اینبار با اطمینانخاطر میتوانیم بگوییم که این گنبد متعلق به همان تالار باشکوهی است که وصفش را خواندیم.
پینوشتها:
۱.رک: شرف (روزنامه)، شمارۀ سوم، ربیعالاول ۱۳۰۰ قمری، ص ۲-۴.
۲. تاریخ فتحعلیشاه (کتابخانۀ مجلس: ۸۲۰۳): ۴۹۳.
۳. عکسی از محوطۀ اندرونی (آلبومخانۀ کاخ گلستان: ۱۲-۳۴۴).
۴. کراسۀ المعی (کتابخانۀ مجلس: ۹۴۵۰): ۳۱۷.
۵. شرف (روزنامه)، شمارۀ سوم، ربیعالاول ۱۳۰۰ قمری، ص ۴.
