| پانصد و سی و ششمین نشست بنیاد «قمپژوهی» با موضوع «تاریخ چاپخانۀ علمیۀ قم: روایت بیش از شش دهه تلاش درجهت احیای میراث مکتوب اسلام و ایران» با حضور مدیر و معاون اجرایی انتشارات علمیه و جمعی از پژوهشگران و علاقهمندان برگزار شد.
در آغاز نشست، آقای سید محمدناصر طباطبائی، معاون اجرایی انتشارات علمیه، ضمن تشکر از دستاندرکاران بنیاد قمپژوهی و آقای رجبیان، مدیر کتابخانۀ مدرسۀ فیضیه، با بزرگداشت نام و یاد بنیانگذار چاپخانۀ علمیه، به بیان عناوین جلسه پرداخت.
سرفصلهای دهگانۀ این نشست عبارت بودند از:
۱. زندگانی و شخصیت بنیانگذار چاپخانه
۲. فلسفۀ تأسیس چاپخانه
۳. تاریخ تأسیس و نامگذاری
۴. موقعیت قرارگیری
۵. خدمات چاپخانه و فرایند تولید کتاب
۶. کارگران چاپخانه
۷. مصححان چاپخانه (نمونهخوانها)
۸. مدیریت چاپخانه
۹. جایگاه چاپخانۀ علمیه در تاریخ معاصر ایران
الف. محل اجتماع و تضارب آرای علما
ب. توسعۀ صنعت نشر کتب دینی در ایران
ج. تحول صنعت چاپ قم
د. ارائۀ الگویی از تلفیق کار و دانش
۱۰. وضعیت کنونی و انتشارات علمیه
سپس معاون اجرایی انتشارات علمیه چکیدهای از حیات شخصی، جایگاه علمی و شخصیت استثنایی علامه سید فضلالله طباطبائی، ارائه داد و تأسیس چاپخانۀ علمیه را معلول خلأ جدی حوزﮤ علمیه قم در عرصۀ چاپ و نشر آثار محققان دانست. وی انگیزﮤ ایشان در تأسیس این مرکز عظیم فرهنگی را احیای علوم آل محمد، علیهمالسلام، و استقلال اقتصادی روحانیت برشمرد.
او بیان داشت که علامه طباطبائی، پس از تصحیح و تحقیق کتابهای الأمالي و الخصال شیخ صدوق، به طبع آنها ازطریق چاپخانههای آن روزگار قم مبادرت ورزید، تلاشی که ستایش و تشویق آیتالله بروجردی را در پی داشت، اما ادامۀ انتشار این آثار با مشکلات متعدد چاپخانهای مواجه شد. همین امر سبب گردید تا با تلاش بیدریغ ایشان چاپخانۀ علمیه، با همراهی جمعی از دانشوران حوزه، در سال ۱۳۳۷ ه.ش، بنیان گذاشته شود. وی نامگذاری این چاپخانه را احتمالاً متأثر از نام حوزﮤ علمیه قم دانست و ارائۀ مباحث بعدی را به مدیر انتشارات علمیه سپرد.
آقای سید علی طباطبائی، مدیر انتشارات علمیه، موقعیت قرارگیری چاپخانه را برای حاضران چنین بیان کرد: «ساختمان اولیۀ چاپخانه در خیابان امام فعلی، مابین چهارراه غفاری و سهراه خورشید، روبهروی مسجد یزدی، قرار داشت و پس از مدتی برای توسعه به محل فعلی چاپخانه، واقع در خیابان اراک، بین کوچۀ آبشار و سهراه خورشید، منتقل شد. ساختمان جدید دارای دو طبقه بود، طبقۀ همکفْ محل استقرار دفتر مدیریت، حروفچینها و بعدها تاریکخانۀ لیتوگرافی و طبقۀ زیرین محل قرارگیری ماشینهای چاپ حروفی و صحافی.»
طباطبائی، با تشریح خدمات چاپخانۀ علمیه و مراحل تولید کتاب، سیر پیشرفت آن را از چاپ حروفی تا افست توضیح داد و مرارتهای پدر در راهاندازی چاپخانه را متذکر شد. وی این نکته را خاطرنشان کرد که مدیر چاپخانه بر محتوای آثار و فرایند فنی تولید کتاب نظارت کامل داشت و هر کتابی در چاپخانۀ علمیه منتشر نمیشد و به مخالفت با چاپ کتاب شهید جاوید و ایرادات مبنایی ایشان به تفسیر المیزان در طبع اول آن اشاره کرد.
در ادامۀ مباحث جلسه، به کارگران و نمونهخوانهای چاپخانه پرداخته شد. ازجمله شناختهشدهترین نمونهخوانهایی که نامی از آنها به میان آمد، میتوان به حضرات آیات شیخ غلامرضا عرفانیان، شیخ محمد درودی و دکتر احمد احمدی اشاره کرد. «مدیریت چاپخانۀ علمیه» از دیگر سرفصلهای مهمی بود که سید علی طباطبائی مطالبی را دربارﮤ آن ارائه داد. او اظهار داشت که مدیر چاپخانه نهتنها نظارت علمی و فنی را عهدهدار بود، بلکه شخصاً به مسائل مالی آن رسیدگی میکرد؛ ایشان در علم حسابداری نبوغی سرشار داشت و پرهیزگاری عجیب ایشان در حسابوکتاب زبانزد همگان بود.
مدیر انتشارات علمیه علامه طباطبائی را شخصیتی سختکوش معرفی کرد و گفت: «پدرم با وجود اشتغال به امور طاقتفرسای چاپخانه، از تحقیق، تألیف و تدریس غافل نبود و در چاپخانه به طلاب علاقهمند درس وسائلالشیعه میداد. آقایان شیخ علیاکبر و فرزند ایشان شیخ محمدابراهیم صحت و شیخ محمد درودی از فضلایی بودند که در درس مرحوم آقا حاضر میشدند.»
طباطبائی سپس به تبیین جایگاه ویژﮤ چاپخانۀ علمیه در تاریخ معاصر ایران پرداخت و آن را محلی برای تجمع و تضارب آرای مراجع و علمای حوزه دانست و خاطراتی را دربارﮤ حضور ایشان در چاپخانه بیان کرد. در ادامه، به چاپ صدها عنوان کتاب ارزنده در چاپخانۀ علمیه اشاره و از تعداد اندکی از آن کتابها و مجلات نام برده شد. از آن میان میتوان به موسوعۀ عظیم جامع احادیث الشیعة و مجلات مکتب اسلام، مکتب تشیع و مکتب جعفری اشاره کرد.
بنابر صحبتهای مدیر انتشارات علمیه، بیانیههای جریانسازی نیز در چاپخانه به انتشار رسید که به دو مورد از آنها اشاره شد: بیانیۀ آیتالله گلپایگانی در سال ۱۳۴۸ در محکومیت اهانت به مسجدالاقصی که دستگیری و حبس موقت مدیر چاپخانه را بهدنبال داشت و بیانیۀ «روز مادر» در سال ۱۳۵۰ که از ابتکارات مرحوم علامه سید فضلالله طباطبائی بود. در این بیانیه برای نخستین بار، روز ولادت حضرت فاطمه، سلاماللهعلیها، بهعنوان «روز مادر» نامگذاری شده بود.
در ادامه نیز تأثیر چاپخانۀ علمیه در توسعه و توانمندسازی صنعت چاپ قم و تأمین کاغذ این شهر مورد بررسی قرار گرفت و از تمجید آیتالله سید حسین بدلا از الگوی تلفیق کار و دانش در چاپخانۀ علمیه سخنانی بهمیان آمد.
در بخش پایانی نشست، سید محمدناصر طباطبائی، با تشریح وضعیت کنونی چاپخانۀ علمیه، منسوخ شدن چاپ حروفی و تأسیس چاپخانهها با حمایت بودجههای دولتی در دوران پساانقلاب را از عللی برشمرد که اندکاندک از رونق سالهای نخست چاپخانۀ علمیه کاست. او درگذشت مرحوم علامه طباطبائی را، حادثهای اسفبار برای چاپ و نشر میراث مکتوب اسلام و ایران توصیف کرد و آن را مهمترین عامل توقف چاپ کتاب در چاپخانۀ علمیه دانست.
طباطبائی با ابراز تأسف از این موضوع، اظهار داشت که پس از گذشت مدتی، در سال ۱۳۹۳، فعالیتهای چاپخانه با تأکید بر پیشینۀ ناشرانۀ آن ازسر گرفته شد و «انتشارات علمیه» احیا گردید. در انتها، مدیر اجرایی انتشارات بر پاسداشت میراث سترگ چاپخانۀ علمیه ازسوی دستاندرکاران مجموعه تأکید ورزید و نوید آن را داد که با آغازبهکار رسمی «کتابخانۀ علامه سید فضلالله طباطبائی» همۀ کتابها و اسناد چاپخانه و انتشارات علمیه دردسترس عموم پژوهشگران قرار گیرد.
